G\u0130R\u0130\u015e
\n Tak\u0131m tezg\u00e2h\u0131 sekt\u00f6r\u00fc, tasar\u0131m ve imalat\u0131 kapsayan temel bir m\u00fchendislik alan\u0131d\u0131r. Bu sekt\u00f6r otomotiv ve elektronik sanayisinden, savunma sanayisine, tekstilden tar\u0131ma, havac\u0131l\u0131k sanayisinden in\u015faata kadar pek \u00e7ok sekt\u00f6r ile direkt ili\u015fkilidir. Bu tezg\u00e2hlar, \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan sekt\u00f6rde bulunan b\u00fct\u00fcn makinalar\u0131n \u00fcretiminde rol almaktad\u0131r. \u0130malat\u0131 tamamlanm\u0131\u015f her \u00fcr\u00fcn, bir tak\u0131m tezg\u00e2h\u0131 veya yine tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131 kullan\u0131larak \u00fcretilen bir makine taraf\u0131ndan yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7e\u015fitli end\u00fcstrilere kaynak malzeme yaratan tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131, geleneksel \u00fcretimin d\u0131\u015f\u0131nda y\u00fcksek teknolojili sipari\u015f t\u00fcr\u00fc \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u00fcr\u00fcnleri de \u00fcretebilmektedir. Bu ama\u00e7lar do\u011frultusunda tak\u0131m tezg\u00e2h\u0131 \u00fcretimi sekt\u00f6r\u00fc sanayile\u015fme s\u00fcrecinde d\u00fcnyada bir gereklilik haline gelerek h\u0131zla geli\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.
\n Teknolojinin bu h\u0131zl\u0131 ilerleyi\u015fi CNC (bilgisayarl\u0131 say\u0131sal kontrol) tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f ve bu tezg\u00e2hlar\u0131n d\u00fcnyada kullan\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131 ise sekt\u00f6rde b\u00fcy\u00fck bir s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f meydana getirmi\u015ftir. Bunun nedeni CNC tezg\u00e2hlar ile NC tezg\u00e2hlara g\u00f6re y\u00fcksek hassasiyette, imalatta standardizasyon yakalayarak, operat\u00f6r el melekesinden ba\u011f\u0131ms\u0131z, \u00e7ok daha g\u00fcvenilir yo\u011fun bir teknolojide \u00fcretimin yap\u0131labilmesi olmu\u015ftur. Tabi h\u0131zl\u0131 sanayile\u015fme ve teknolojideki bu geli\u015fmeler ile do\u011fru orant\u0131l\u0131 olarak \u00f6zellikle i\u015f yerlerinde \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerin g\u00fcvenli\u011fi ile ilgili baz\u0131 sorunlar da a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle bir tak\u0131m \u00f6nlemleri \u00f6nceden alarak i\u015f yerlerini g\u00fcvenli hale getirmek gerekmekte oldu\u011fundan i\u015f g\u00fcvenli\u011fi olduk\u00e7a \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r.
\n CNC tezg\u00e2hlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile kalifiye insan g\u00fcc\u00fcne olan gereksinim makinalara y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f olsa da uygulamada bu tezg\u00e2hlar\u0131n \u00e7o\u011fu hala operat\u00f6rler taraf\u0131ndan kontrol edilmektedir ve i\u015f sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan risk grubundad\u0131r. Bu ama\u00e7 bu \u00e7al\u0131\u015fmada ulusal ve uluslararas\u0131 makina g\u00fcvenli\u011fi y\u00f6netmelikleri ve standartlar\u0131ndan bahsedilerek bu makinelerde olu\u015fan tehlikeler i\u00e7in \u00f6nlemler belirlenmi\u015ftir. Son olarak can ve mal kayb\u0131na neden olan bu kazalar\u0131 \u00f6nlemeye y\u00f6nelik \u00f6rnek bir risk de\u011ferlendirme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sunulacakt\u0131r.
\n B\u00d6L\u00dcM \u0130K\u0130
\n CNC TEZG\u00c2HLAR
\n 2.1 NC ve CNC Tezg\u00e2hlar\u0131n Tarihsel Geli\u015fimi
\n N\u00fcmerik kontrol fikri II. D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda ABD hava kuvvetlerinin ihtiyac\u0131 olan kompleks u\u00e7ak par\u00e7alar\u0131n\u0131n \u00fcretimi i\u00e7in ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu t\u00fcr par\u00e7alar\u0131n o g\u00fcnk\u00fc mevcut imalat tezg\u00e2hlar\u0131 ile \u00fcretilmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Bunun ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in PARSONS CORPORATION ve MIT (Massachusetts Institute of Tecnnology) \u015firketleri ortak \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flad\u0131. 1952 y\u0131l\u0131nda ilk olarak Cincinnatti-Hydrote (\u015eekil 2.1) isimli freze tezg\u00e2h\u0131n\u0131 N\u00fcmerik Kontrol ile te\u00e7hiz ederek bu alandaki ilk ba\u015far\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdiler. Bu tarihten itibaren pek \u00e7ok tak\u0131m tezg\u00e2h\u0131 imalat\u00e7\u0131s\u0131 n\u00fcmerik kontroll\u00fc tezg\u00e2h imalat\u0131na ba\u015flad\u0131. \u0130lk \u00f6nceleri NC tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131nda vakumlu t\u00fcpler, elektrik r\u00f6leleri, kar\u0131\u015f\u0131k kontrol ara y\u00fczleri kullan\u0131l\u0131yordu ancak bunlar\u0131n s\u0131k s\u0131k tamirleri hatta yenilenmeleri gerekiyordu. Daha sonralar\u0131 NC tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131nda daha kullan\u0131\u015fl\u0131 olan minyat\u00fcr elektronik t\u00fcp ve yekpare devreler kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Bilgisayar teknolojisinde ki h\u0131zl\u0131 geli\u015fmeler N\u00fcmerik Kontroll\u00fc sistemleri de etkilemi\u015ftir (Din\u00e7el, 1999).
\n \u015eekil 2.1 Cincinnati hydrotel nc freze tezg\u00e2h\u0131 (Din\u00e7el, 1999)
\n Art\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde NC tezg\u00e2hlarda daha ileri d\u00fczeyde geli\u015ftirilmi\u015f olan b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f devre elemanlar\u0131, ucuz ve g\u00fcvenilir olan donan\u0131mlar kullan\u0131lmaktad\u0131r.
\n ROM (Read Only Memory) teknolojisinin kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131lmas\u0131yla da programlar\u0131n haf\u0131zada saklanmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu. Sonu\u00e7 olarak bu sistemli geli\u015fmeler CNC\u2019 nin (Computer Numerical Control) do\u011fmas\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015ftir. CNC daha sonra torna, matkap, freze, plazma kesim, kaynak, lazer kesim vb. tezg\u00e2hlar\u0131nda yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131 (Din\u00e7el, 1999).
\n 2.2 Numerik Kontrol (NC)
\n Say\u0131sal kontrol (NC\u2013Numerical Control), tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n say\u0131, harf vb. sembollerden meydana gelen ve belirli bir mant\u0131\u011fa g\u00f6re kodlanm\u0131\u015f komutlar yard\u0131m\u0131yla i\u015fletilmesidir. Komutlar, ilgili tak\u0131m tezg\u00e2h\u0131na veri bloklar\u0131 \u015feklinde y\u00fcklenir. Her veri blo\u011fu tezg\u00e2h\u0131n anlayabilece\u011fi bir dizi komuttan meydana gelir. Tezg\u00e2h \u00e7e\u015fitli i\u015fleme fonksiyonlar\u0131n\u0131 yerine getirme i\u00e7in istenen d\u00fczen ve \u015fekilde kodlanm\u0131\u015f bilgiye cevap verir. Bu fonksiyonlar, i\u015f par\u00e7as\u0131na nazaran tezg\u00e2h\u0131n ana milinin pozisyonunu de\u011fi\u015ftirmeye, ana milin d\u00f6nme y\u00f6n\u00fcne ve h\u0131z\u0131na, tak\u0131m se\u00e7imine, so\u011futucunun a\u00e7\u0131p kapatma kontrol\u00fcne vb. fonksiyonlara kadar de\u011fi\u015fir (Din\u00e7el, 1999).
\n 2.3 Bilgisayar Say\u0131sal Kontrol (CNC)
\n Bilgisayarl\u0131 N\u00fcmerik Kontrol de (Computer Numerical Control ) temel d\u00fc\u015f\u00fcnce tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n say\u0131, harf vb. sembollerden meydana gelen ve belirli bir mant\u0131\u011fa g\u00f6re kodlanm\u0131\u015f komutlar yard\u0131m\u0131yla i\u015fletilmesi ve tezg\u00e2h kontrol \u00fcnitesinin (MCU) par\u00e7a program\u0131yla kontrol edilebilmesidir (Akkurt, 1996).
\n Bilgisayarl\u0131 N\u00fcmerik Kontrol de tezg\u00e2h kontrol \u00fcnitesinin geli\u015fmesi sonucu programlar\u0131n muhafaza edilebilmelerinin yan\u0131nda par\u00e7a \u00fcretiminin her a\u015famas\u0131nda program\u0131 durdurma, programda gerekli olabilecek de\u011fi\u015fiklikleri yapabilme, programa kal\u0131nan yerden tekrar devam edebilme ve program\u0131 son \u015fekliyle haf\u0131zada saklamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu nedenle program\u0131n kontrol \u00fcnitesine bir kez y\u00fcklenmesi yeterlidir.
\n Ba\u015fka bir deyi\u015fle CNC, basit NC fonksiyonlar\u0131n\u0131 sa\u011flayabilen, par\u00e7a programlar\u0131n\u0131n yorumlanmas\u0131 ve program girdilerinin yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in b\u00fcnyesinde kontrol eleman\u0131 olarak bilgisayar bulunduran mekanik bir sistemdir.
\n A\u015fa\u011f\u0131da say\u0131sal denetimli (NC) ve bilgisayarl\u0131 say\u0131sal kontroll\u00fc tezg\u00e2hlar\u0131n (CNC) temel bile\u015fenleri ve temel \u00e7al\u0131\u015fma mant\u0131\u011f\u0131ndan bahsedilecektir. Bilgisayarl\u0131 say\u0131sal denetimli tezg\u00e2hlar 4 temel bile\u015fenden olu\u015fur; Bu bile\u015fenler;
\n \u2022 CNC tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n fonksiyonlar\u0131n\u0131 yerine getirebilmesi i\u00e7in verileri toplama ve saklamakta kullan\u0131lan bilgisayar,
\n \u2022 Tezg\u00e2h kontrol \u00fcnitesi ile bilgisayar aras\u0131nda ileti\u015fimi ve bilgi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011flayan kontrol \u00fcnitesi,
\n \u2022 Bilgileri tezg\u00e2h kontrol \u00fcnitesine g\u00f6nderen arabirim,
\n \u2022 H\u0131z ve ilerleme kontrolleri, servo veya step birimlerini ve tezg\u00e2h i\u015flemlerini (fener mili-tabla hareketleri, tak\u0131m de\u011fi\u015ftiriciler) i\u00e7eren fonksiyonlard\u0131r.
\n \u2022 Tahrik elamanlar\u0131 (elektrik motorlar\u0131, hidrolik veya pnomatik tahrik elamanlar\u0131, elektro m\u0131knat\u0131slar)
\n \u2022 \u00d6l\u00e7me elamanlar\u0131 (sens\u00f6rler, takometreler, encoderler ve switchler)
\n \u2022 Bilgisayar ile tahrik ve \u00f6l\u00e7me elamanlar\u0131 aras\u0131ndaki ileti\u015fimi sa\u011flayan devreler
\n \u2022 Sistemin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bilgisayar program\u0131
\n Say\u0131sal denetimli tezg\u00e2hlar\u0131n giri\u015f bilgileri say\u0131sal olarak verilmektedir. Bu \u015fekilde sisteme b\u00fcy\u00fck esneklik sa\u011flamakta, verilerin haz\u0131rlanmas\u0131 ve hesaplanmas\u0131nda bilgisayarlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Say\u0131sal kontroll\u00fc tezg\u00e2hlarda, bilgileri tezg\u00e2ha ula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yap\u0131lan i\u015flemler d\u0131\u015f i\u015flemler ve i\u00e7 i\u015flemler olarak ikiye ayr\u0131lmaktad\u0131r (Akkurt, 1996).
\n D\u0131\u015f i\u015flemler; par\u00e7an\u0131n imalat resmine ve teknolojik bilgilere dayanarak teknolojik plan\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, bu plan\u0131n belirli bir kod veya dile g\u00f6re programa \u00e7evrilmesi ve bu program\u0131n manyetik ortamlara aktar\u0131lmas\u0131 i\u015flemlerinden olu\u015fur.
\n \u0130\u00e7 i\u015flemler; kontrol \u00fcnitesi, kontrol devresi ve tezg\u00e2h devresinden olu\u015fmaktad\u0131r. Burada tezg\u00e2h\u0131n kontrol \u00fcnitesi iletilen program ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n okunmas\u0131, okunan bilgilerin i\u015flenmesi, bunlar\u0131n tezg\u00e2h\u0131n ilgili elamanlar\u0131na iletilmesi ve bu elamanlar\u0131n harekete ge\u00e7irilmesi gibi i\u015flemleri yapmaktad\u0131r. \u0130\u00e7 i\u015flemler tezg\u00e2h\u0131n donan\u0131m, d\u0131\u015f i\u015flemler ise yaz\u0131l\u0131m k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.
\n Say\u0131sal denetimin end\u00fcstriye y\u00fcksek hassasl\u0131k ve \u00fcretimi artt\u0131ran metot olmas\u0131na ra\u011fmen tala\u015f kald\u0131rma i\u015flemlerinde bir\u00e7ok de\u011fi\u015fmeler yap\u0131lm\u0131\u015f ve bunun sonunda \u00fcretim maliyetlerini d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Geli\u015fen teknoloji ile birlikte CNC tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n daha verimli kullan\u0131m\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00fcretilen tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu bilgisayarla kontroll\u00fc veya programlanabilir kontroll\u00fc di\u011fer \u00fcnitelerle yap\u0131lmaktad\u0131r. CNC tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n esas\u0131 NC sistemlerine dayan\u0131r ve mikro elektronik alanda yap\u0131lan geli\u015fmelerin sonucu olarak da tezg\u00e2h kontrol \u00fcnitesinde belle\u011fe depolanm\u0131\u015f bir program mevcuttur. CNC par\u00e7a programc\u0131s\u0131 veya tezg\u00e2h operat\u00f6r\u00fc bu programlar\u0131 kullanabilir.
\n CNC ya da ba\u015fka bir deyi\u015fle Bilgisayar Destekli Say\u0131sal Kontroll\u00fc tezg\u00e2hlar modern \u00fcretimin belkemi\u011fini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bir CNC tezg\u00e2h\u0131 bilgisayar, tasar\u0131m yaz\u0131l\u0131mlar\u0131, \u00fcretim yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 ve hareket kontrol sistemlerinden olu\u015fmaktad\u0131r (Akkurt, 1996).
\n 2.4 CNC Tezg\u00e2hlar\u0131n \u00d6zellikleri
\n CNC ve NC tezg\u00e2h aras\u0131nda kullan\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli fark vard\u0131r. NC tezg\u00e2hlarda program\u0131n herhangi bir yerinde kullan\u0131c\u0131 makineyi durdurabilir, ancak programda d\u00fczeltme yapamaz. CNC de ise programda d\u00fczeltme yap\u0131labilir. Ayn\u0131 program y\u00fczlerce binlerce kez kullan\u0131larak ayn\u0131 standartta i\u015f par\u00e7as\u0131 imal edilebilir. CNC tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zellikleri otomasyona olanak tan\u0131mas\u0131d\u0131r. CNC tezg\u00e2hlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 suretiyle i\u015f par\u00e7alar\u0131n\u0131n imalat\u0131 esnas\u0131nda operat\u00f6r\u00fcn m\u00fcdahalesini en aza indirilmekte veya tamam\u0131 ile ortadan kald\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bir\u00e7ok CNC tak\u0131m tezg\u00e2h\u0131 par\u00e7a i\u015flemesi esnas\u0131nda d\u0131\u015far\u0131dan bir m\u00fcdahale olmadan \u00e7al\u0131\u015fabilmekte, b\u00f6ylece operat\u00f6r\u00fcn yapaca\u011f\u0131 di\u011fer i\u015fler i\u00e7in zaman bulmas\u0131na imk\u00e2n tan\u0131maktad\u0131r. Bu sayede CNC tezg\u00e2h operat\u00f6r hatalar\u0131 azal\u0131r. CNC tezg\u00e2hlarda i\u015f par\u00e7as\u0131n\u0131n tamamen ne zaman bitirilece\u011fi yani i\u015f s\u00fcresi tespit edilebilir.
\n 2.5 CNC Tezg\u00e2hlar\u0131n Avantajlar\u0131
\n \u2022 Konvansiyonel tezg\u00e2hlarda kullan\u0131lan baz\u0131 kal\u0131p, mastar vb. elemanlarla k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131 zaman tezg\u00e2h\u0131n ayarlama zaman\u0131 \u00e7ok k\u0131sad\u0131r.
\n \u2022 Ayarlama, \u00f6l\u00e7\u00fc, kontrol\u00fc, manuel hareket vb. nedenlerle olu\u015fan zaman kay\u0131plar\u0131 ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r.
\n \u2022 \u0130nsan fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn imalatta fazla etkili olmamas\u0131ndan dolay\u0131 seri ve hassas imalat m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
\n \u2022 Kalifiye insan ihtiyac\u0131na gerek yoktur.
\n \u2022 Tezg\u00e2h operasyonlar\u0131 y\u00fcksek bir hassasiyete sahiptir.
\n \u2022 Tezg\u00e2h\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma temposu her zaman y\u00fcksek ve ayn\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Her t\u00fcrl\u00fc sarfiyat (elektrik, emek, malzeme vb.) asgariye indirgenmi\u015ftir.
\n \u2022 \u0130malatta operat\u00f6rden kaynaklanacak her t\u00fcrl\u00fc ki\u015fisel hatalar ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r.
\n \u2022 Kal\u0131p, mastar, \u015fablon vb. pahal\u0131 elemanlardan faydalan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sistem daha ucuzdur.
\n \u2022 Depolamada daha az yere gerek vard\u0131r.
\n \u2022 Par\u00e7a imalat\u0131na ge\u00e7i\u015f daha s\u00fcratlidir.
\n \u2022 Par\u00e7a \u00fczerinde yap\u0131lacak de\u011fi\u015fiklikler sadece program\u0131n ilgili b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ve tamam\u0131 de\u011fi\u015ftirilmeden seri olarak yap\u0131l\u0131r. Bu nedenle CNC tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131yla yap\u0131lan imalat b\u00fcy\u00fck bir esnekli\u011fe sahiptir.
\n 2.6 CNC Tezg\u00e2hlar\u0131n Dezavantajlar\u0131
\n \u2022 Detayl\u0131 bir planlama gerektirir.
\n \u2022 \u0130lk yat\u0131r\u0131m s\u00fcreci pahal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Tezg\u00e2h\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma saat \u00fccreti y\u00fcksektir.
\n \u2022 Konvansiyonel tezg\u00e2hlara k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda daha titiz kullan\u0131m ve bak\u0131m isterler.
\n \u2022 Kesme h\u0131zlar\u0131 y\u00fcksek ve kaliteli kesicilerin kullan\u0131lmas\u0131 gerekir.
\n \u2022 Periyodik bak\u0131mlar\u0131 uzman ve yetkili ki\u015filer taraf\u0131ndan d\u00fczenli olarak yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.
\n 2.7 CNC Tezg\u00e2h ve Sistemlerinin \u00c7al\u0131\u015fma \u0130lkesi
\n N\u00fcmerik kontrol sistemlerinde giri\u015f verileri say\u0131sal olarak verilir. Say\u0131 d\u00fczeni olarak bit ad\u0131nda, 0 ve 1 i\u015faretleri ile temsil edilen ikili say\u0131 d\u00fczeni kullan\u0131l\u0131r. Bunun nedeni bu sistemleri olu\u015fturan elektronik elemanlar\u0131n a\u00e7\u0131k ve kapal\u0131 olmak \u00fczere iki kars\u0131 durumda bulunmalar\u0131d\u0131r. NC sistemleri elektronik vurgularla \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Buna g\u00f6re kontrol sistemine giri\u015fler vurgu seklinde temsil edilir. Bu bak\u0131mdan vurgu, yani elektrik ak\u0131m\u0131n ge\u00e7ti\u011fi durum 1, vurgu yok yani ak\u0131m\u0131n ge\u00e7medi\u011fi durum 0 ile g\u00f6sterilir.
\n \u0130kili say\u0131 d\u00fczeni ile ilgili su problem ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Sadece 0 ile 1 i\u015faretlerine sahip bir sistemde g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131da kullan\u0131lan ve programlarda yaz\u0131lan harfler, ondal\u0131k say\u0131lar ve \u00f6zel i\u015faretler nas\u0131l ifade edilebilir. Bu konu kodlama sistemleri ile
\n \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n 2.8 CNC Tezg\u00e2h \u00c7e\u015fitleri
\n CNC tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131 farkl\u0131 i\u015fleme yeteneklerine ve \u00f6zelliklere sahiptir. Bu nedenle tezg\u00e2h\u0131n sahip olmad\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7bir i\u015fleme yetene\u011fi o tezg\u00e2ha yapt\u0131r\u0131lamaz. Malzemeden tala\u015f kald\u0131rarak i\u015fleyen tezg\u00e2hlar a\u015fa\u011f\u0131daki ana ba\u015fl\u0131klarda s\u0131ralanm\u0131\u015ft\u0131r.
\n \u2022 Torna Tezg\u00e2h\u0131 (Lathe Machine)
\n \u2022 Freze Tezg\u00e2h\u0131 (Milling Machine)
\n \u2022 Matkap Tezg\u00e2h\u0131 (Drilling Machine)
\n \u2022 Delik B\u00fcy\u00fctme Tezg\u00e2h\u0131 (Boring Machine)
\n \u2022 Ta\u015flama Tezg\u00e2h\u0131 (Grinding Machine)
\n 2.8.1 CNC Torna Tezg\u00e2hlar\u0131
\n N\u00fcmerik kontroll\u00fc torna tezg\u00e2hlar\u0131nda genelde X ve Z ekseni olmak \u00fczere iki temel eksen vard\u0131r. Bu t\u00fcr tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131nda pek \u00e7ok profil tornalama i\u015flemlerinin yap\u0131labilmesi i\u00e7in do\u011frusal interpolasyon ve e\u011frisel interpolasyon i\u015flem \u00f6zelli\u011fi yeterlidir.
\n Ayr\u0131ca devir say\u0131s\u0131 ve kesici de\u011fi\u015ftirme, ilerleme h\u0131z\u0131n\u0131n belirlenmesi vb. fonksiyonlara sahiptirler. \u0130\u015fleme kapasiteleri daha geni\u015f olan CNC torna tezg\u00e2hlar\u0131nda (\u015eekil 2.1) eksen say\u0131lar\u0131 3 ya da daha fazla olabilir.
\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc eksen tezg\u00e2h taretinin eksen hareketi olabilir. \u00d6zellikle end\u00fcstriyel tip CNC torna tezg\u00e2hlar\u0131nda tezg\u00e2h\u0131n yap\u0131sal direncini art\u0131rmak, daha hassas imalat\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek ve \u00e7\u0131kan tala\u015flar\u0131 kesme b\u00f6lgesinden uzakla\u015ft\u0131rabilmek i\u00e7in yap\u0131sal ayr\u0131nt\u0131lar\u0131nda baz\u0131 tasar\u0131m de\u011fi\u015fiklikleri yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eekil 2.2\u2019de CNC torna tezg\u00e2h\u0131n\u0131n g\u00f6vde yap\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir (Karag\u00f6z, 2010).
\n \u015eekil 2.2 CNC torna tezg\u00e2h\u0131 (Karag\u00f6z, 2010)
\n 2.8.2 CNC \u0130\u015fleme Merkezleri
\n Bu t\u00fcr CNC tezg\u00e2hlar\u0131 (\u015eekil 2.3) en az 3 olmak \u00fczere 4, 5 ve daha fazla eksende i\u015flem yapabilme \u00f6zelliklerine sahip olup noktasal hareket (Point to Point) ve s\u00fcrekli iz kontrol\u00fc (CPC) ile donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle karma\u015f\u0131k ve \u00e7ok say\u0131da operasyonlara sahip i\u015f par\u00e7alar\u0131n\u0131n imalatlar\u0131 bir ba\u011flamada ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Otomatik kesici de\u011fi\u015ftirme (Automatic Tool Change) \u00f6zellikleri bir ba\u015fka kolayl\u0131klar\u0131d\u0131r. Kesici telafisi (Tool Compensation) \u00f6zellikle e\u011frisel frezeleme i\u015flemlerinde ve kal\u0131p\u00e7\u0131l\u0131kta b\u00fcy\u00fck kolayl\u0131k sa\u011flar.
\n \u00dc\u00e7 boyutlu i\u015f par\u00e7alar\u0131n\u0131n ideal profil ve optimum \u00f6zellikte i\u015flenmeleri ba\u015far\u0131yla
\n ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Kullan\u0131lan kesiciler, u\u00e7lar\u0131 radyuslu ve y\u00fcksek kesme h\u0131z\u0131na sahip sert maden ve titanyum kapl\u0131 u\u00e7lard\u0131r. \u0130\u015fleme merkezleri yatay ve dikey olmak \u00fczere iki \u00e7e\u015fittir. CNC dik i\u015fleme merkezinin (\u015eekil 2.3) g\u00f6vde yap\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.
\n \u015eekil 2.3 CNC i\u015fleme merkezi (Karag\u00f6z, 2010)
\n Bu i\u015fleme merkezlerinin temel \u00f6zellikleri \u015funlard\u0131r;
\n \u2022 Prizmatik i\u015f par\u00e7alar\u0131n\u0131n bir ba\u011flan\u0131\u015fta 3, 4 hatta 5 y\u00fczeyi ayn\u0131 anda i\u015flenebilir.
\n \u2022 Al\u0131n frezeleme, delme, delik b\u00fcy\u00fctme, rayba ve k\u0131lavuz \u00e7ekme, profil i\u015fleme, a\u00e7\u0131l\u0131 delik delme vb. i\u015flemler yap\u0131labilir.
\n 2.8.3 CNC Matkap Tezg\u00e2hlar\u0131
\n CNC matkap tezg\u00e2hlar\u0131 (\u015eekil 2.4) i\u015flem fonksiyonlar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan konvansiyonel t\u00fcrlerinden \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fildir. Ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na CNC matkap tezg\u00e2h\u0131 olarak de\u011fil k\u00fc\u00e7\u00fck kapasiteli dik i\u015fleme merkezi olarak tasarlan\u0131rlar. Tezg\u00e2h tablas\u0131n\u0131n hareketleri X ve Y eksenleri, kesicinin hareketi ise Z ekseni do\u011frultusundad\u0131r.
\n \u015eekil 2.4 CNC matkap tezg\u00e2h\u0131 (Karag\u00f6z, 2010)
\n 2.8.4 CNC Ta\u015flama Tezg\u00e2hlar\u0131
\n Silindirik ve d\u00fczlem ta\u015flama i\u015flemlerinde y\u00fcksek hassasiyet ve y\u00fczey kalitesi elde edilmesi gerekir. Bu nedenle \u00f6zellikle teknolojik bak\u0131mdan n\u00fcmerik kontrol\u00fcn temel felsefesine \u00e7ok uygundur.
\n Ne yaz\u0131kt\u0131r ki bu alanda NC kullan\u0131m\u0131 son y\u0131llarda olmu\u015ftur. \u015eekil 2.5\u2019te ta\u015flama ile ilgili baz\u0131 \u00f6zel problemlerini ba\u015far\u0131 ile \u00e7\u00f6z\u00fcmleyen imalat\u00e7\u0131 firmalar\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi CNC ta\u015flama tezg\u00e2h\u0131 g\u00f6sterilmektedir.
\n \u015eekil 2.5 CNC ta\u015flama tezg\u00e2h\u0131 (Karag\u00f6z, 2010)
\n 2.8.5 CNC Pres ve Z\u0131mbal\u0131 Deliciler
\n CNC pres ve z\u0131mbal\u0131 delicilerle (\u015eekil 2.6) konum de\u011fi\u015ftirmeler iki eksenli s\u00fcrekli iz kontrol\u00fc \u015feklinde ve y\u00fcksek de\u011ferlerde yap\u0131l\u0131r. Programlanabilen kurs ilerlemesi sac malzemelerin kal\u0131nl\u0131klar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015ftirilebilir. Genelde bu tezg\u00e2hlarda imal edilen par\u00e7alar benzerdir. Bu nedenle program haf\u0131zalar\u0131 geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde kombine ve tekrarlanabilir programlama yeteneklerine sahiptir.
\n \u015eekil 2.6 CNC z\u0131mbalama (punch) tezg\u00e2h\u0131 (Karag\u00f6z, 2010)
\n 2.8.6 Nokta Kaynak Makineleri
\n N\u00fcmerik Kontroll\u00fc Nokta Kaynak Makineleri (Numerical Controlled Spot- Welding Machines) son y\u0131llarda \u00f6zellikle otomotiv end\u00fcstrisi alan\u0131nda uygulamaya konulmu\u015ftur. Par\u00e7alar\u0131n transfer hatlar\u0131 \u00fczerinde kaynaklanmas\u0131 manuel kaynaklamaya g\u00f6re b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Karma\u015f\u0131k geometriye sahip par\u00e7alar\u0131 seri ve istenilen taml\u0131klarda kaynaklan\u0131r. Program ilk par\u00e7an\u0131n yap\u0131m\u0131yla d\u00fczenlenir ve tekrarlan\u0131r. Bu i\u015flem \u2018Playback\u2019 tekni\u011fi olarak isimlendirilir. Yani kaynak yap\u0131lacak par\u00e7an\u0131n her bir k\u0131sm\u0131 manuel olarak ayarlan\u0131r ve klavye arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile haf\u0131zaya giri\u015fi yap\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece yard\u0131mc\u0131 koordinat hesaplamalar\u0131 da ortadan kalkm\u0131\u015f olur. CNC nokta kaynak makinelerinin pek \u00e7o\u011fu CNC kaynak hatt\u0131yla \u015febekelendirilir. \u0130\u015flem esnas\u0131nda haf\u0131zadan gerekli olan kaynak program\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131r ve kaynak i\u015flemi yap\u0131l\u0131r. Bu makinelerdeki CNC temelde operasyon kontrol\u00fcnden \u00e7ok makine kontrol\u00fcd\u00fcr. Oksi-asetilen, plazma yada lazer kesicilerde i\u015flemi yapan ba\u015fl\u0131k tezg\u00e2h milidir (Karag\u00f6z, 2010).
\n 2.8.7 Di\u011fer T\u00fcr CNC Tak\u0131m Tezg\u00e2hlar\u0131
\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde CNC tezg\u00e2h \u00e7e\u015fitleri yaln\u0131zca yukar\u0131dakiler de\u011fildir. Ancak bunlar en yayg\u0131n olarak kullan\u0131lanlard\u0131r. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda CNC makine t\u00fcrleri a\u015fa\u011f\u0131daki ba\u015fl\u0131klarda s\u0131ralanabilirler.
\n \u2022 \u00dc\u00e7 boyutlu \u00f6l\u00e7me ve kontrol tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Alet bileme tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Testere tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Montaj sistemleri
\n \u2022 Erozyon tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Kaplama tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Malzeme ta\u015f\u0131ma sistemleri
\n \u2022 Lazer kesme tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Plazma kesme tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Boru b\u00fckme makineleri
\n \u2022 S\u0131vama tezg\u00e2hlar\u0131
\n \u2022 Alevle kesme makineleri
\n 2.9 CNC Tezg\u00e2hlarda Par\u00e7a Tasar\u0131m Yaz\u0131l\u0131mlar\u0131
\n CNC tezg\u00e2hta bulunan tasar\u0131m program\u0131, yap\u0131lan tasar\u0131mlar\u0131n d\u00fczg\u00fcn bir bi\u00e7imde \u00e7izilmesine, gelecekte \u00fczerinde kolayca de\u011fi\u015fiklik ve yeni eklentiler yap\u0131lmas\u0131na ve ayr\u0131ca bir dahaki par\u00e7a ve montaj \u00fcretimleri i\u00e7in k\u00fct\u00fcphaneler olu\u015fturulmas\u0131na olanak sa\u011flar. Tasar\u0131m yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 olarak kullan\u0131lan CAD programlar\u0131 aras\u0131nda AutoCAD, DesignCAD, Solidworks, \u0130nventor vb. programlar\u0131 vard\u0131r (Karabey, 2016).
\n 2.10 CNC Tezg\u00e2hlarda Par\u00e7a \u00dcretim Yaz\u0131l\u0131mlar\u0131
\n Bilgisayar destekli \u00fcretim yaz\u0131l\u0131m\u0131 (CAM), bir CAD yaz\u0131l\u0131m\u0131nda tasarlanan par\u00e7alar\u0131n tak\u0131m yollar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda ve bu olu\u015fturulan tak\u0131m yollar\u0131n\u0131n \u015fu anda sanayide herkesin bildi\u011fi G kodlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek CNC tezg\u00e2hlara ta\u015f\u0131nmas\u0131nda kullan\u0131lan bir programd\u0131r. \u00dcretim yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan CAM programlar\u0131 aras\u0131nda ArtCAM, MasterCAM, SurfCAM, EdgeCAM, Cut2D, Cut3D ve MillCAM en \u00e7ok kullan\u0131lanlard\u0131r.
\n 2.11 CNC Tezg\u00e2hlar\u0131n End\u00fcstrideki Kullan\u0131m Alanlar\u0131
\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde end\u00fcstrinin tala\u015fl\u0131 imalat ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz b\u00f6l\u00fcm\u00fc CNC\u2019 nin en yayg\u0131n bi\u00e7imde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 aland\u0131r. \u00dc\u00e7 eksenli bir freze tezg\u00e2h\u0131 ilk kez 1952 y\u0131l\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu tezg\u00e2h o g\u00fcnk\u00fc baz\u0131 imalat problemlerinin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7ok m\u00fckemmeldi. Freze tezg\u00e2hlar\u0131na uygulanan bu sistemler daha sonra torna, ta\u015flama vb. tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131na da uyguland\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde imalat\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hemen her alanda CNC kullan\u0131lmaktad\u0131r. (Din\u00e7el, 1999).
\n CNC\u2019nin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca alanlar;
\n \u2022 Tala\u015fl\u0131 imalat
\n \u2022 Fabrikasyon ve kaynak\u00e7\u0131l\u0131k
\n \u2022 Pres i\u015fleri
\n \u2022 Muayene ve kontrol
\n \u2022 Montaj
\n \u2022 Malzemelerin ta\u015f\u0131nmas\u0131
\n 2.12 T\u00fcrkiye\u2019de Tak\u0131m Tezg\u00e2h\u0131 Sekt\u00f6r Bilgisi
\n Sanayi \u00fcretim endeksinde y\u0131ll\u0131k ortalama de\u011fi\u015fime bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, 2016 y\u0131l\u0131nda en fazla art\u0131\u015f y\u00fczde 8,7 ile Metal \u0130\u015fleme Makineleri \u0130malat\u0131 \u00fcretiminde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Buna ra\u011fmen alt sekt\u00f6r\u00fc oldu\u011fu Makine ve Ekipman \u0130malat\u0131 \u00fcretim endeksine g\u00f6re daha d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeylerde kalm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Metal \u0130\u015fleme Makineleri \u0130malat\u0131 \u00fcretim endeks de\u011feri, son 24 aya bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Nisan 2016\u2019da 152,2 ile en y\u00fcksek seviyesini, Eyl\u00fcl 2015\u2019te 100,1\u2019lik de\u011ferle en d\u00fc\u015f\u00fck seviyesini g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n 2016 y\u0131l\u0131nda Di\u011fer Tak\u0131m Tezg\u00e2hlar\u0131 \u0130malat\u0131 \u00fcretim endeksi ise May\u0131s, Ekim ve Kas\u0131m aylar\u0131 hari\u00e7 Metal \u0130\u015fleme Makineleri \u0130malat\u0131 \u00fcretim endeksine g\u00f6re daha y\u00fcksek d\u00fczeylerde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f ve daha iyi bir e\u011filim g\u00f6stermi\u015ftir. 2016 y\u0131l\u0131n\u0131n verilerine genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Metal \u0130\u015fleme Makineleri \u0130malat\u0131 \u00fcretiminin di\u011ferlerine g\u00f6re \u00e7ok daha iyi bir performans sergiledi\u011fini g\u00f6stermektedir.
\n T\u00fcrkiye\u2019nin Tak\u0131m Tezgahlar\u0131 \u00fcretimi, Gardner Research taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalarda t\u00fcketim\/kullan\u0131m tutarlar\u0131na ihracat ile ithalat fark\u0131 eklenerek hesaplanmaktad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ve T\u00dc\u0130K\u2019in verileri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak yap\u0131lan hesaplamalara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda 2011 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin tak\u0131m tezg\u00e2hlar\u0131 \u00fcretimi\/imalat\u0131 659,4 milyon ABD Dolar\u0131 d\u00fczeyindedir. \u00dcretim ortalamada ise 680,8 milyon ABD Dolar\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Yap\u0131lan hesaplamalara g\u00f6re 2016 y\u0131l\u0131ndaki \u00fcretim yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 10\u2019luk bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015fle 635 milyon ABD Dolar\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir (Tak\u0131m Tezgahlar Sanayici ve \u0130\u015fadamlar\u0131 Derne\u011fi [T\u0130AD], 2016).
\n B\u00d6L\u00dcM \u00dc\u00c7
\n \u0130\u015e SA\u011eLI\u011eI VE G\u00dcVENL\u0130\u011e\u0130
\n 3.1 \u0130\u015f Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve G\u00fcvenli\u011finin Tan\u0131m\u0131 ve Tarih\u00e7esi
\n \u0130\u015f kazalar\u0131n\u0131 ve bunlar\u0131n neden olduklar\u0131 kay\u0131plar\u0131 en aza indirmek amac\u0131yla, bilimsel ara\u015ft\u0131rmalara dayal\u0131 g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerinin saptanmas\u0131 ve uygulanmas\u0131 do\u011frultusundaki \u00e7al\u0131\u015fmalar k\u0131saca i\u015f g\u00fcvenli\u011fi terimi i\u00e7inde toplanmaktad\u0131r. Genel anlamda i\u015f g\u00fcvenli\u011fi kavram\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n, i\u015fletmenin ve \u00fcretimin her t\u00fcrl\u00fc tehlike ve zararlardan korunmas\u0131n\u0131 i\u00e7ermektedir. \u0130nsan hayat\u0131n\u0131n \u00f6ncelik ta\u015f\u0131mas\u0131 nedeniyle, i\u015fletme ve \u00fcretim g\u00fcvenli\u011fi konular\u0131n\u0131n ikinci planda kald\u0131\u011f\u0131 ve uluslararas\u0131 alanda i\u015f g\u00fcvenli\u011fi kavram\u0131yla genel olarak \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n g\u00fcvenli\u011finin ifade edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu yakla\u015f\u0131m esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, kavram i\u00e7in \u015fu tan\u0131m uygun g\u00f6r\u00fclmektedir: \u201c\u0130\u015f yerinde \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131ndan kaynaklanan \u00e7al\u0131\u015fanlara y\u00f6nelik tehlikelerin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve \u00f6nlenmesi amac\u0131yla yap\u0131lan y\u00f6ntemli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n t\u00fcm\u00fcne i\u015f g\u00fcvenli\u011fi denir.\u201d
\n Uluslararas\u0131 \u00c7al\u0131\u015fma \u00d6rg\u00fct\u00fc (ILO)\u2019ya g\u00f6re ise i\u015f g\u00fcvenli\u011fi; b\u00fct\u00fcn meslek gruplar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n bedensel, ruhsal, sosyal durumlar\u0131n\u0131 en y\u00fcksek seviyeye ula\u015ft\u0131rmak, bu \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcrmek ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131n sebep olabilece\u011fi hastal\u0131klardan korumak ve bu durumlar\u0131na en uygun mesleksel ortamlara yerle\u015ftirmek, \u00e7al\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda sa\u011fl\u0131\u011fa ayk\u0131r\u0131 etmenlerden olu\u015fan tehlikeleri \u00f6nlemek, k\u0131saca i\u015fin \u00e7al\u0131\u015fana ve \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n kendi i\u015fine uyumunu sa\u011flamakt\u0131r, olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r (ILO, 2013).
\n ILO ve D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (WHO) i\u015f\u00e7i sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131; \u00e7al\u0131\u015fan t\u00fcm insanlar\u0131n fiziksel, ruhsal, moral ve sosyal y\u00f6nden tam iyilik durumlar\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131n\u0131 ve en y\u00fcksek d\u00fczeylerde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesini; i\u015f ko\u015fullar\u0131 ve kullan\u0131lan zararl\u0131 maddeler nedeniyle \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na gelebilecek zararlar\u0131n \u00f6nlenmesini, ayr\u0131ca i\u015f\u00e7inin fizyolojik \u00f6zelliklerine uygun yerlere yerle\u015ftirilmesini, i\u015fin insana, insan\u0131n i\u015fe uymas\u0131n\u0131 temel ama\u00e7 olarak ele alan t\u0131p bilimidir (ILO, 2013).
\n \u0130\u015f sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fi kavram\u0131 ayr\u0131ca i\u015f\u00e7ilerin i\u015f kazalar\u0131na u\u011framalar\u0131 ve meslek hastal\u0131klar\u0131 edinmelerini \u00f6nlemek, g\u00fcvenli, sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma ortam\u0131n\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in al\u0131nmas\u0131 gereken \u00e7e\u015fitli \u00f6nlemleri de i\u00e7ermektedir. \u0130\u015f sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fi (\u0130SG); i\u015fyerlerinde i\u015fin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi s\u0131ras\u0131nda, \u00e7e\u015fitli nedenlerden kaynaklanan sa\u011fl\u0131\u011fa zarar verebilecek ko\u015fullardan korunmak amac\u0131yla yap\u0131lan sistemli ve bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r.
\n \u0130\u015f sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011finde temel ama\u00e7 i\u015f kazalar\u0131 ve meslek hastal\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesidir.
\n Bu amaca ula\u015fmak i\u00e7in izlenecek yol;
\n \u2022 \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n korunmas\u0131,
\n \u2022 \u00c7al\u0131\u015fma ortam ve ko\u015fullar\u0131n\u0131n d\u00fczeltilmesi,
\n \u2022 Tehlikelerin ve sa\u011fl\u0131\u011fa zarar veren etkenlerin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131
\n \u2022 G\u00f6zetim-denetim faaliyetleridir.
\n \u0130\u015f sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fi proaktif (\u00f6nleyici) bir yakla\u015f\u0131m\u0131 benimser. Olumsuz durum
\n meydana gelmeden \u00f6nce gerekli tedbirlerin al\u0131nmas\u0131n\u0131 gerektirir.
\n 3.2 \u0130\u015f Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve G\u00fcvenli\u011finin Ama\u00e7lar\u0131
\n \u2022 \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131 korumak;
\n \u0130\u015f sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcvenli\u011finin temel amac\u0131d\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131, i\u015f kazalar\u0131 ve meslek hastal\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131 koruyarak ruh ve beden b\u00fct\u00fcnl\u00fcklerinin sa\u011flanmas\u0131 hedeflenmektedir.
\n \u2022 \u00dcretim g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak;
\n \u00dcretim g\u00fcvenli\u011fi, verimlilik ve kazan\u00e7la do\u011frudan ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. \u0130\u015f g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131, meslek hastal\u0131klar\u0131 ve i\u015f kazalar\u0131ndan meydana gelecek i\u015f g\u00fcc\u00fc ve i\u015f g\u00fcn\u00fc kayb\u0131n\u0131 azaltacak, dolays\u0131yla \u00fcretim korunacak, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve g\u00fcvenli \u00e7al\u0131\u015fma ortam\u0131n\u0131n i\u015f\u00e7iye verdi\u011fi g\u00fcvenle i\u015f veriminde artma olacakt\u0131r.
\n \u2022 \u0130\u015fletme g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak;
\n Al\u0131nan tedbirlerle i\u015f kazalar\u0131ndan veya g\u00fcvensiz, sa\u011fl\u0131ks\u0131z \u00e7al\u0131\u015fma ortam\u0131ndan dolay\u0131 do\u011fabilecek makine ar\u0131zalar\u0131 ve devre d\u0131\u015f\u0131 kalmalar\u0131, patlama olaylar\u0131, yang\u0131n gibi i\u015fletmeyi tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcrebilecek durumlar ortadan kald\u0131r\u0131laca\u011f\u0131ndan i\u015fletme g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flanm\u0131\u015f olur (Piyal 2001).
\n 3.3 \u0130\u015f Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve G\u00fcvenli\u011finin \u00d6nemi
\n \u0130SG konusunun \u00f6nemi g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e artmaktad\u0131r. 1800 y\u0131llar\u0131ndan bu yana \u00e7\u0131kar\u0131lan yasalar ve al\u0131nan \u00f6nlemlerle \u0130SG konusunda \u00f6nemli geli\u015fmeler ya\u015fanmaktad\u0131r, ancak buna ra\u011fmen kaza oranlar\u0131 hala \u00e7ok y\u00fcksektir. Geli\u015fen sanayi ve teknolojik geli\u015fmeler yeni kazalar\u0131 ve meslek hastal\u0131klar\u0131n\u0131 beraberinde getirmi\u015ftir. Sanayide kullan\u0131lan kimyasallar ve radyoaktifler \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 olumsuz y\u00f6nde etkileyerek meslek hastal\u0131k oranlar\u0131n\u0131 \u00f6nemli derecede artt\u0131rmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, seri \u00fcretim ve \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n ruhsal yap\u0131lar\u0131n\u0131 da bozmakta ve \u00e7al\u0131\u015fma performans\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir.
\n T\u00fcm d\u00fcnya \u00fclkelerinde \u0130SG ile ilgili \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmakta, yeni yasalar, koruma \u00f6nlemleri ve uluslararas\u0131 anla\u015fmalarla i\u015f g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flanmaktad\u0131r. Yasalar\u0131n
\n uygulanabilmesi ancak g\u00fcvenlik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn olu\u015fturulmas\u0131 ve t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilecektir.
\n \u0130SG, kalite y\u00f6netimi i\u00e7inde ayr\u0131ca \u00f6nemlidir. S\u0131f\u0131r hata ile \u00fcretim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n benimsendi\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u015fartlar\u0131nda; i\u015f\u00e7inin bedenen ve ruhen sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmas\u0131 ile bu anlay\u0131\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirilebilecektir. \u0130SG ve verimlilik aras\u0131nda do\u011fru orant\u0131 bulunmaktad\u0131r. 1997\u2019den 2010\u2019a gelindi\u011finde y\u00fczde 47,4 art\u0131\u015f varken, \u00f6l\u00fcml\u00fc i\u015f kazas\u0131 y\u00fczde 35 artt\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015ftir.
\n 3.4 Temel \u0130\u015f G\u00fcvenli\u011fi Kavramlar\u0131
\n 2012 y\u0131l\u0131nda 6331 say\u0131l\u0131 kanuna g\u00f6re \u0130SG kavramlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da verilmi\u015ftir;
\n \u0130\u015fveren: \u00c7al\u0131\u015fan istihdam eden ger\u00e7ek veya t\u00fczel ki\u015fi yahut t\u00fczel ki\u015fili\u011fi olmayan kurum ve kurulu\u015flard\u0131r.
\n \u0130\u015fyeri: Mal veya hizmet \u00fcretmek amac\u0131yla maddi olan ve olmayan unsurlar ile \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n birlikte \u00f6rg\u00fctlendi\u011fi, i\u015fverenin i\u015fyerinde \u00fcretti\u011fi mal veya hizmet ile nitelik y\u00f6n\u00fcnden ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 bulunan bir yerdir. Ayn\u0131 y\u00f6netim alt\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenen i\u015fyerine ba\u011fl\u0131 yerler ile dinlenme, \u00e7ocuk emzirme, yemek, uyku, y\u0131kanma, muayene ve bak\u0131m, beden ve mesleki e\u011fitim yerleri ve avlu gibi di\u011fer eklentiler ve ara\u00e7lar\u0131 da i\u00e7eren organizasyondur.
\n \u0130\u015fveren vekili: \u0130\u015fyerinde i\u015fveren ad\u0131na hareket eden ve i\u015fin ve i\u015fyerinin y\u00f6netiminde
\n g\u00f6rev alan kimselere i\u015fveren vekili denir. \u0130\u015fveren ad\u0131na hareket eden, i\u015fin ve i\u015fyerinin y\u00f6netiminde g\u00f6rev alan i\u015fveren vekilleri, bu kanunun uygulanmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan i\u015fveren say\u0131l\u0131r.
\n \u0130\u015f: \u00c7al\u0131\u015fma alan\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k gelmektedir.
\n G\u00fcvenlik: Tan\u0131mlanm\u0131\u015f zararlar\u0131n kabul edilebilir risk derecesi alt\u0131nda kontrol\u00fc ve ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Etkili bir i\u015f g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma ortamlar\u0131ndaki tan\u0131ml\u0131 tehlikelerin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n iyilik derecelerinin y\u00fckseltilmesidir. Optimum i\u015f g\u00fcvenli\u011fi, al\u0131nacak olan tedbirlerin; \u00f6nceden fark edilmesi, tan\u0131mlanmas\u0131, tasarlanmas\u0131, uygulanmas\u0131 ve risk azalt\u0131c\u0131 pratiklerin geli\u015ftirilmesi ile sa\u011flan\u0131r.
\n G\u00fcvenlik Y\u00f6netim Sistemi: Y\u00fcksek standartlarda g\u00fcvenlik performans\u0131 sa\u011flayan, s\u00fcrd\u00fcrebilen organizasyon yap\u0131s\u0131d\u0131r. B\u00f6yle bir sistemin tek hedefi, s\u00fcrekli kendini geli\u015ftirmektir.
\n Olay: Planlanmam\u0131\u015f durumlar\u0131n ki\u015fiye, mala, ekipmana veya \u00e7evreye zarar vermesiyle sonu\u00e7lanmas\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re her olay, g\u00fcvenlik stratejileri gere\u011fi, derecesine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n \u00f6nem te\u015fkil eden her t\u00fcrl\u00fc olay\u0131 kapsamaktad\u0131r.
\n Tehlike: Mevcut \u00e7evre durumlar\u0131n\u0131n birbirlerini kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkileyerek meydana getirdikleri; \u00f6l\u00fcm, yaralanma, maddi zarar veya kay\u0131p ile sonu\u00e7lanan ko\u015fullard\u0131r.
\n Risk: Olas\u0131 ve elveri\u015fsiz etkilerin \u015fiddetinin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr.
\n Kabul Edilebilir Risk Derecesi: B\u00fct\u00fcn organizasyonlar\u0131n \u201cs\u0131f\u0131r yaralanma\u201d gibi bir hedefleri vard\u0131r. Ancak s\u0131f\u0131r yaralanmay\u0131 sa\u011flayabilecek ko\u015fullar yoktur. O y\u00fczden hedef, riski kabul edilebilir seviyede tutmakt\u0131r. Risk, ayn\u0131 zamanda tolere edilebilir seviyede olmal\u0131d\u0131r ve ba\u015far\u0131 i\u00e7in her durumda risk olabilece\u011fi kabul edilebilmelidir.
\n Ki\u015fisel Koruyucu Ekipman: Bu ekipmanlar\u0131n ki\u015fiyi \u00e7al\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda meydana gelebilecek yaralanmalardan koruyan, hayati ve duyu organlar\u0131n\u0131 koruyan, belirli standart \u00f6zellikleri vard\u0131r. Bu ekipmanlar yap\u0131lan i\u015fin niteli\u011fine g\u00f6re \u00f6zelle\u015febilmektedir.
\n Kaza: \u00d6l\u00fcme, hastal\u0131\u011fa, zarara ya da di\u011fer kay\u0131plara yol a\u00e7an istenmeyen olay olarak tan\u0131mlanabilir (Anonim 2012).
\n Genel anlam\u0131yla i\u015f kazalar\u0131, insanlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma ya\u015famlar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 ve \u00e7e\u015fitli kay\u0131plara neden olan olaylard\u0131r. \u0130\u015f kazas\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131 bu konuda uzman de\u011fi\u015fik kurum ve kurulu\u015flar taraf\u0131ndan ayn\u0131 anlam\u0131 ta\u015f\u0131yan farkl\u0131 c\u00fcmlelerle yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Uluslararas\u0131 \u00c7al\u0131\u015fma \u00d6rg\u00fct\u00fc (ILO) Ansiklopedisinde yap\u0131lan tan\u0131ma g\u00f6re \u201c\u0130\u015f Kazas\u0131\u201d, belirli bir zarara ya da yaralanmaya neden olan beklenmeyen ve \u00f6nceden planlanmam\u0131\u015f bir olayd\u0131r. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (WHO) ise i\u015f kazas\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131n\u0131, \u201c\u00d6nceden planlanmam\u0131\u015f, \u00e7o\u011fu kez ki\u015fisel yaralanmalara, makinelerin, ara\u00e7 ve gere\u00e7lerin zarara u\u011framas\u0131na, \u00fcretimin bir s\u00fcre durmas\u0131na yol a\u00e7an bir olayd\u0131r.\u201d \u015feklinde yapmaktad\u0131r.
\n T\u00fcrkiye\u2019de ise i\u015f kazas\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131 5510 say\u0131l\u0131 Sosyal Sigortalar Kanunu\u2019nun 11. maddesinde yap\u0131lmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re i\u015f kazas\u0131;
\n \u2022 Sigortal\u0131n\u0131n i\u015fyerinde bulundu\u011fu s\u0131rada, i\u015fveren taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclmekte olan i\u015f nedeniyle,
\n \u2022 \uf020Sigortal\u0131n\u0131n, i\u015fveren taraf\u0131ndan g\u00f6rev ile ba\u015fka bir yere g\u00f6nderilmesi y\u00fcz\u00fcnden as\u0131l i\u015fini yapmaks\u0131z\u0131n ge\u00e7en zamanlarda,
\n \u2022 \uf020Emzikli kad\u0131n sigortal\u0131n\u0131n \u00e7ocu\u011funa s\u00fct vermek i\u00e7in ayr\u0131lan zamanlarda, Sigortal\u0131n\u0131n, i\u015fverence sa\u011flanan bir ta\u015f\u0131tla i\u015fin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yere toplu olarak g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrken ger\u00e7ekle\u015fen olayd\u0131r.
\n 3.5 D\u00fcnya\u2019da CNC Tezg\u00e2h G\u00fcvenli\u011fi Y\u00f6netmelikleri ve Standartlar\u0131
\n OSHA\u2019n\u0131n makine koruma kurallar\u0131 olduk\u00e7a geni\u015f kapsaml\u0131d\u0131r. \u00d6ncelikle, makine, end\u00fcstriyel makine ve otomasyon ekipmanlar\u0131n\u0131 kapsayan, geni\u015f \u00e7apta ilgili \u00fc\u00e7 OSHA y\u00f6netmeli\u011fi bulunmaktad\u0131r. \u00dc\u00e7 y\u00f6netmelik benzer ancak ince farkl\u0131l\u0131klar i\u00e7ermektedir.
\n 3.5.1 OSHA 1910.212(a)(1) Type Of Guarding
\n Koruyucu Tipi \u2013 Makine alan\u0131ndaki operat\u00f6re ve di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fanlara, \u00e7al\u0131\u015fma noktalar\u0131, s\u0131k\u0131\u015fma noktalar\u0131, d\u00f6nen par\u00e7alar, u\u00e7an tala\u015f ve k\u0131v\u0131lc\u0131mlar gibi tehlikelerden korunmas\u0131 i\u00e7in bir veya daha fazla makine koruma y\u00f6ntemi sa\u011flanacakt\u0131r. Koruyucu y\u00f6ntemlerin \u00f6rnekleri bariyer korumalar\u0131, iki elle a\u00e7ma tertibat\u0131, elektronik g\u00fcvenlik tertibat\u0131 vb.\u2019dir.
\n OSHA, bu y\u00f6netmelikle operat\u00f6rleri (ve di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131) t\u00fcm tehlikelerden korumak i\u00e7in makine korumas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131n\u0131 talep etmektedir. OSHA, bu y\u00f6netmelikte hangi koruma \u00f6nlemlerinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n gerekti\u011fini belirtir ve sabit muhaf\u0131zlar, kilitli muhaf\u0131zlar, g\u00fcvenlik \u0131\u015f\u0131k perdeleri ve benzeri di\u011fer cihazlar gibi \u00e7e\u015fitli \u00f6rnekleri i\u00e7erir (OSHA, 1910a).
\n 3.5.2 OSHA 1910.212(a)(2) General Requirements For Machine Guards
\n Makine korumalar\u0131 i\u00e7in genel gereklilikler \u2013 Koruyucular makineye herhangi bir nedenle monte edilemiyorsa m\u00fcmk\u00fcn olan yerlerde makineye yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131 ve ba\u015fka yerlerde sabitlenmelidir. Koruyucunun kendi i\u00e7inde bir kaza tehlikesi yaratmayaca\u011f\u0131ndan emin olunmal\u0131d\u0131r. OSHA, bu y\u00f6netmeliklerle koruyucular\u0131n\u0131n t\u00fcm makinelerde makineye ba\u011fl\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u015fart ko\u015fmaktad\u0131r (OSHA, 1910a2).
\n 3.5.3 OSHA 1910.212(a)(3) Point Of Operation Guarding
\n \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131 operatat\u00f6r\u00fc yaralamaya neden olan makinelerin \u00e7al\u0131\u015fma noktas\u0131 korunmal\u0131d\u0131r. Koruyucu cihaz bu nedenle standartlara uygun olmal\u0131 ya da uygulanabilir spesifik standartlar\u0131n yoklu\u011funda, operat\u00f6r\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcresi boyunca tehlike b\u00f6lgesinde v\u00fccudunun herhangi bir par\u00e7as\u0131n\u0131 kapmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyecek \u015fekilde tasarlamal\u0131 ve \u00fcretilmelidir. (OSHA, 1910a3).
\n 3.5.4 ANSI B11.19-2010 \u2013 Performance Requirements for Safeguarding
\n Bu standart, makinelere uyguland\u0131klar\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131da listelenen koruyucular\u0131n tasar\u0131m\u0131, yap\u0131m\u0131, kurulumu, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bak\u0131m\u0131 i\u00e7in performans gereklilikleri sa\u011flar.
\n a) Muhaf\u0131zlar;
\n b) Koruma ara\u00e7lar\u0131;
\n c) Fark\u0131ndal\u0131k ara\u00e7lar\u0131;
\n d) Koruma y\u00f6ntemleri.
\n Bu standart ayn\u0131 zamanda tamamlay\u0131c\u0131 te\u00e7hizat ve \u00f6nlemler, g\u00fcvenli \u00e7al\u0131\u015fma prosed\u00fcrleri ve emniyet fonksiyonlar\u0131 i\u00e7in performans gereklilikleri sa\u011flar. Bu standart, belirli bir uygulama i\u00e7in koruma se\u00e7iminin gerekliliklerini sa\u011flamamaktad\u0131r (ANSI, 2010).
\n 3.5.5 ANSI B11.22-2002 (R2012) \u2013 Safety Requirements for Turning Centers & Automatic Numerically Controlled Turning Machines
\n Bu standart tornalama merkezleri ve otomatik say\u0131sal kontroll\u00fc torna tezg\u00e2hlar\u0131n\u0131n tasar\u0131m\u0131, yap\u0131m\u0131, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bak\u0131m\u0131 (montaj, s\u00f6kme ve nakliye dahil) i\u00e7in g\u00fcvenlik gerekliliklerini kapsar (ANSI, 2002).
\n 3.5.6 ANSI B11.23-2002 (R2012) \u2013 Safety Requirements for Machining Centers and Automatic Numerically Controlled Milling, Drilling and Boring Machines
\n Bu standart i\u015fleme merkezlerinin ve otomatik say\u0131sal kontroll\u00fc frezeleme, delik delme ve delme makinelerinin tasar\u0131m\u0131, yap\u0131m\u0131, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bak\u0131m\u0131 (montaj, s\u00f6kme ve nakliye dahil) i\u00e7in g\u00fcvenlik gerekliliklerini belirler (ANSI, 2012).
\n 3.5.7 ISO 11161:2007 Integrated Manufacturing Systems \u2014 Basic Requirements
\n ISO 11161: 2007, par\u00e7a imalat\u0131 veya montaj\u0131 gibi belirli uygulamalar i\u00e7in iki veya daha fazla birbirine ba\u011fl\u0131 makineler i\u00e7eren entegre imalat sistemleri (IMS) i\u00e7in g\u00fcvenlik gerekliliklerini belirtir. Bu t\u00fcr IMS\u2019lerin kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in g\u00fcvenli tasar\u0131m, koruma ve bilgi i\u00e7in gereklilikler ve tavsiyeler sunar (ISO, 2007).
\n 3.5.8 ISO 12100:2010 General Principles For Design \u2014 Risk Assessment And Risk Reduction
\n ISO 12100: 2010, makine tasar\u0131m\u0131nda g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flamak i\u00e7in temel terminolojiyi, ilkeleri ve bir y\u00f6ntem belirtir. Bu hedefe ula\u015fmada tasar\u0131mc\u0131lara yard\u0131mc\u0131 olacak risk de\u011ferlendirmesi ve risk azaltma ilkelerini belirtir. Bu ilkeler, makine ile ilgili tasar\u0131m, kullan\u0131m, kazalar ve risklerin bilgi ve deneyimine dayan\u0131r. Tehlikeleri tan\u0131mlamak ve makine \u00f6mr\u00fcn\u00fcn ilgili a\u015famalar\u0131nda riskleri tahmin etmek ve de\u011ferlendirmek, tehlikeleri ortadan kald\u0131rmak veya yeterli miktarda risk azaltmak i\u00e7in prosed\u00fcrler anlat\u0131r. Risk de\u011ferlendirmesi ve risk azaltma s\u00fcrecinin dok\u00fcmantasyonu ve do\u011frulanmas\u0131 hakk\u0131nda rehberlik vermektedir (ISO, 2010).
\n 3.5.9 ISO 14120:2015 General Requirements for the design and construction of fixed and movable guards
\n ISO 14120: 2015, ki\u015fileri mekanik tehlikelerden korumak i\u00e7in verilen tasar\u0131mlar\u0131n, yap\u0131m\u0131n ve koruma se\u00e7iminin genel \u015fartlar\u0131n\u0131 belirtir.
\n ISO 14120: 2015, muhaf\u0131zlar\u0131n tasar\u0131m ve yap\u0131m\u0131n\u0131 etkileyebilecek di\u011fer tehlikeleri belirtir.
\n ISO 14120: 2015, yay\u0131nland\u0131ktan sonra imal edilecek olan makine korumalar\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erlidir.
\n Sabit ve hareketli muhafazalar kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u015fartlar ge\u00e7erlidir. Bu Uluslararas\u0131 Standart, birbirine kenetlenen cihazlar\u0131 kapsamaz. Bunlar ISO 14119\u2019da kapsanmaktad\u0131r.
\n ISO 14120: 2015, \u00f6zellikle ROPS (devrilme koruma yap\u0131lar\u0131), FOPS (d\u00fc\u015fen nesne koruyucu yap\u0131lar) ve TOPS (koruyucu yap\u0131lar\u0131n \u00fcst\u00fcnde u\u00e7) gibi hareket kabiliyeti veya makinenin y\u00fckleri kald\u0131rma kabiliyeti ile ilgili \u00f6zel sistemler i\u00e7in \u015fartlar sa\u011flamamaktad\u0131r (ISO, 2015).
\n 3.5.10 ISO 13854:2017 Minimum gaps to avoid crushing of parts of the human body
\n ISO 13854: 2017, kullan\u0131c\u0131ya (\u00f6rne\u011fin, standart \u00fcreticiler, makine tasar\u0131mc\u0131s\u0131) ezilme b\u00f6lgelerinden ka\u00e7abilmesine olanak tan\u0131r. \u0130nsan v\u00fccudunun baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerine g\u00f6re minimum bo\u015fluklar\u0131 belirtir ve bu y\u00f6ntem yeterli g\u00fcvenlik sa\u011fland\u0131\u011f\u0131nda uygulanabilir.
\n ISO 13854: 2017, yaln\u0131zca ezici tehlikelerden kaynaklanan riskler i\u00e7in ge\u00e7erlidir ve olas\u0131 di\u011fer tehlikelere (\u00f6r. darbe, kesme, \u00e7izim.) kar\u015f\u0131 ge\u00e7erli de\u011fildir (ISO, 2017).
\n 3.5.11 ISO 13849:2015 Safety-related parts of control systems \u2014 Part 1: General principles for design
\n Elektrik kullan\u0131m\u0131nda pratikteki ana konu elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n tehlikelerine kar\u015f\u0131 koruma i\u00e7in elektriksel emniyettir. Bunun \u00f6tesinde ekipman\u0131n, makinelerin ve sistemlerin fonksiyonel emniyeti de \u00f6nemli rol oynar.
\n Elektriksel emniyet ak\u0131m ve gerilimle ilgili spesifik tehlikeleri tan\u0131mlarken, makina veya sistemin fonksiyonel emniyeti daha b\u00fct\u00fcnsel bir yakla\u015f\u0131m sergiler. Makina veya sistemler insan hayat\u0131n\u0131 tehlikeye sokacak bir duruma hi\u00e7bir zaman gelmeyecek \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r (Boll, 2013).
\n ISO 13849-1, makine i\u00e7in emniyetle ilgili kontrol sistemlerinin tasar\u0131m\u0131 i\u00e7in temel emniyet standard\u0131d\u0131r. Sistemlerin emniyetle ilgili k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n tasar\u0131m\u0131 tekrarlayan bir s\u00fcre\u00e7tir ve birka\u00e7 ad\u0131mda tamamlan\u0131r.
\n Ad\u0131m 1 \u2013 Emniyet fonksiyonlar\u0131 gereksinimlerinin belirlenmesi
\n Bu ilk \u00f6nemli ad\u0131md\u0131r. \u00d6ncelikle, emniyet fonksiyonlar\u0131 i\u00e7in gerekli \u00f6zelliklerin belirlenmesi gerekir. \u00d6rne\u011fin, bir makinedeki emniyet kapa\u011f\u0131 korumas\u0131 i\u00e7in emniyet kapa\u011f\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda tehlikeli hareketlerin durdurulmas\u0131 gerekir. Bir makine emniyet kapa\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kken tekrar ba\u015flayamamal\u0131d\u0131r.
\n Ad\u0131m 2 \u2013 Gerekli Performans Seviyesinin (PL) belirlenmesi
\n Risk ne kadar b\u00fcy\u00fckse, kontrol sistemlerinin gereksinimleri de o kadar y\u00fcksek olur. G\u00fcvenilirlik ve yap\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lar kullan\u0131lan teknolojiye g\u00f6re de\u011fi\u015fir. Her bir tehlikeli durumun seviyesi \u201ca\u201d ila \u201ce\u201d aras\u0131nda be\u015f a\u015famada s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131r. \u201ca\u201d ile kontrol fonksiyonlar\u0131n risk azalt\u0131m\u0131na katk\u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck, PL \u201ce\u201d ile y\u00fcksektir. Tan\u0131mlanan emniyet fonksiyonu i\u00e7in gerekli performans Seviyesini (PL r) belirlemek i\u00e7in risk grafi\u011fi kullan\u0131labilir.
\n Yaralanma \u015fiddeti (S)
\n S1 = Hafif (normalde geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclebilir) yaralanma
\n S2 = Ciddi (normalde geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclemez) yaralanma, \u00f6l\u00fcm dahil
\n S\u0131kl\u0131k ve\/veya tehlikeye maruz kalma (F)
\n F1 = Nadir ila olduk\u00e7a s\u0131k ve\/veya maruz kalma s\u00fcresi k\u0131sa
\n F2 = S\u0131k ila s\u00fcrekli ve\/veya maruz kalma s\u00fcresi uzun
\n Tehlikenin \u00f6nlenmesi ya da hasar\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 (P)
\n P1 = Belirli ko\u015fullarda m\u00fcmk\u00fcn
\n P2 = Neredeyse m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil
\n Alt\u0131 ad\u0131mda hedefinize ula\u015f\u0131n
\n Ad\u0131m 3 \u2013 Emniyet fonksiyonlar\u0131n\u0131n tasar\u0131m\u0131 ve teknik uygulamas\u0131
\n Ad\u0131m 1\u2019de tan\u0131mlanan \u201cemniyet kapa\u011f\u0131 kilidi\u201d emniyet fonksiyonu kontrol \u00f6nlemleri ile ger\u00e7ekle\u015ftirilir. G\u00fcvenlik kapa\u011f\u0131 kilidi PSEN kodu gibi kodlanm\u0131\u015f yakla\u015fma anahtar\u0131 kullanarak uygulanabilir. Bu da, bir\u00e7ok emniyet kapa\u011f\u0131n\u0131 seri olarak izleme fonksiyonlar\u0131n\u0131n etkinli\u011fini azaltmadan ba\u011flama se\u00e7ene\u011fi sunar. Ayr\u0131ca, kodlama kapsaml\u0131 manip\u00fclasyon korumas\u0131 da sa\u011flar. Sens\u00f6rler, PNOZmulti gibi \u00e7ok fonksiyonlu emniyet sistemi kullan\u0131larak de\u011ferlendirilir. S\u00fcr\u00fcc\u00fc, pozitif k\u0131lavuzlu konta\u011fa sahip iki kontakt\u00f6r ile kapat\u0131l\u0131r.
\n Ad\u0131m 4 \u2013 Performans seviyesinin belirlenmesi ve de\u011ferlendirilmesi
\n \u0130stenilen Performans Seviyesini elde etmek i\u00e7in emniyet fonksiyonu sens\u00f6r, mant\u0131k ve akt\u00fcat\u00f6r olarak ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu alt sistemlerin her biri fonksiyonun emniyetine katk\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Gerekli t\u00fcm performans verileri Pilz bile\u015fenleri i\u00e7in mevcuttur. Pilz, bu ama\u00e7la, kullan\u0131c\u0131 dostu hesaplama arac\u0131 (PAScal) sunuyor.
\n Ad\u0131m 5 \u2013 Do\u011frulama
\n Bu ad\u0131m, elde edilen Performans seviyesinin, gerekli olan Performans Seviyesini ne \u00f6l\u00e7\u00fcde yakalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirler. Elde edilen PL, risk de\u011ferlendirmesi sonucu gerekli olan PL r\u2019den b\u00fcy\u00fck ya da buna e\u015fit olmal\u0131d\u0131r. Bu da makine tasar\u0131m\u0131 i\u00e7in \u201cye\u015fil \u0131\u015f\u0131k\u201d anlam\u0131na gelir.
\n Ad\u0131m 6 \u2013 Onaylama
\n Emniyet sistemlerinin tasar\u0131m\u0131ndaki yaln\u0131zca kaliteye \u00f6zg\u00fc gereksinimlerin yan\u0131 s\u0131ra, sistematik ar\u0131zalar\u0131n \u00f6nlenmesi de \u00f6nemlidir. Bu durum onaylama s\u0131ras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir (ISO, 2015).
\n 3.5.12 2006\/42\/EC Machinery Directive
\n Bu y\u00f6netmelik makinalar\u0131, de\u011fi\u015ftirilebilir te\u00e7hizat\u0131, emniyet aksamlar\u0131n\u0131, kald\u0131rma aksesuarlar\u0131n\u0131, zincir, halat ve kay\u0131\u015flar\u0131, s\u00f6k\u00fclebilir mekanik aktarma tertibatlar\u0131n\u0131, k\u0131smen tamamlanm\u0131\u015f makinalar\u0131 kapsamaktad\u0131r. \u00dclkemizde 2006\/42\/AT Makine Emniyet Y\u00f6netmeli\u011fi olarak da T.C. Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131nlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. Gerek \u00fcretildi\u011fi \u00fclkede piyasaya s\u00fcr\u00fclmeden \u00f6nce gerekse AB \u00dcye \u00fclkelere ihracatta gerekli olan CE Belgelendirilmesine ili\u015fkin h\u00fck\u00fcmler ve kurullar y\u00f6netmelikte tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r (EC, 2006).
\n 3.6 T\u00fcrkiye\u2019de CNC Tezg\u00e2hlar\u0131 \u0130\u00e7in Uygulanan \u0130\u015f G\u00fcvenli\u011fi \u00d6nlemleri
\n Sanayide en \u00e7ok kullan\u0131lan klasik makinelerde i\u015f g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan uyulmas\u0131 gereken temel kurallar vard\u0131r. Makinelerin \u00f6zellikleri ve \u00e7al\u0131\u015fmalarda al\u0131nacak i\u015f g\u00fcvenli\u011fi \u00f6nlemleri hemen her \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n uymas\u0131 gereken asgari kurallar\u0131 i\u00e7ermektedir.
\n 3.6.1 Genel \u00d6nlemler
\n 1. Bir makine veya tezg\u00e2hta ar\u0131za veya hareketli k\u0131s\u0131m koruyucular\u0131nda bir kusur g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc takdirde, makine ve tezg\u00e2h derhal durdurulacak, ilgililere haber verilmeli ve ayr\u0131ca \u00fczerine bir ikaz levhas\u0131 as\u0131larak bu durum duyurulmal\u0131d\u0131r.
\n 2. Makine ve tezg\u00e2hlarda b\u00fct\u00fcn hareketli k\u0131s\u0131mlar ile transmisyon tertibatlar\u0131n\u0131n uygun koruyucular i\u00e7ine al\u0131nmas\u0131 esast\u0131r. Bu koruyucular\u0131n, yerlerinden \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, \u00f6zelliklerinin bozulmas\u0131, onar\u0131m ve bak\u0131mdan sonra yerlerine tak\u0131lmamas\u0131 gerekir.
\n 3. D\u00f6ner veya di\u011fer hareketli makinelerde \u00e7al\u0131\u015fmalarda, boyunba\u011f\u0131, anahtarl\u0131k, saat zinciri ve ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc gibi sarkan ve y\u00fcz\u00fck, bilezik ve kol saat gibi metal e\u015fya kullan\u0131lmamal\u0131 ve ayr\u0131ca bo\u015f ve sark\u0131k i\u015f elbisesi giyilmemelidir. Uzun sa\u00e7lar serbest b\u0131rak\u0131lmamal\u0131, file veya kasket i\u00e7ine al\u0131nmaml\u0131d\u0131r.
\n 4. Her makine ve tezg\u00e2h, yaln\u0131z o makine ve tezg\u00e2hta \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na m\u00fcsaade edilmi\u015f olmal\u0131, yetkili ve bilgili i\u015f\u00e7iler taraf\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.
\n 5. Ayak pedal\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015fan makine ve tezg\u00e2hlarda, pedallar\u0131n \u00fczerinde ancak bir aya\u011f\u0131n girebilece\u011fi bir koruyucu olmal\u0131, bu koruyucular \u00e7\u0131kar\u0131lmamal\u0131 ve bozulmamal\u0131d\u0131r.
\n 6. A\u011f\u0131r i\u015f veya tezg\u00e2h par\u00e7alar\u0131 ta\u015f\u0131yan i\u015f\u00e7iler, ayak parmaklar\u0131n\u0131 korumak \u00fczere \u00e7elik burunlu ayakkab\u0131lar\u0131n\u0131 kesinlikle giymelidir.
\n 7. Makine ve tezg\u00e2hlar\u0131n etraflar\u0131nda ya\u011f ve so\u011futma s\u0131v\u0131lar\u0131n\u0131n etrafa sa\u00e7\u0131lmas\u0131 sebebiyle zeminin kaygan bir hale gelmesi \u00f6nlenmeli, zemin devaml\u0131 temiz olarak tutulmal\u0131d\u0131r.
\n 8. Makine ve tezg\u00e2hlar\u0131n elektrik \u015falterleri a\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6zellik ve nitelikte olamal\u0131d\u0131r:
\n \u2022 \u015ealter ve kumanda d\u00fc\u011fmeleri, kendili\u011finden veya herhangi bir \u00e7arpma ile makineyi hareket ettirmeyecek, \u00fczerine oturmak, avu\u00e7 i\u00e7i ile basmak ve dirsek temas\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015fmayacak \u015fekilde ve i\u015f\u00e7ilerin kolayca kullanabilece\u011fi yerde olmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 \u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma d\u00fc\u011fmeleri ye\u015fil, durdurma d\u00fc\u011fmeleri k\u0131rm\u0131z\u0131 renkte olmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Bir i\u015f\u00e7inin, b\u00fcy\u00fck bir makine veya tezg\u00e2h\u0131n \u00e7e\u015fitli k\u0131s\u0131mlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bahis konusu ise, birden fazla durdurma ve bir adet de \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma d\u00fc\u011fmesi bulunmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Bir b\u00fcy\u00fck tezg\u00e2h veya makinenin \u00e7e\u015fitli k\u0131s\u0131mlar\u0131nda birden fazla i\u015f\u00e7i \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa, her i\u015f\u00e7i i\u00e7in bir \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma ve bir de durdurma d\u00fc\u011fmesi bulunmal\u0131, ancak b\u00fct\u00fcn \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma d\u00fc\u011fmelerine bas\u0131lmadan makine \u00e7al\u0131\u015fmamal\u0131 ve sadece bir adet durdurma d\u00fc\u011fmesine bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde makine durmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Uzaktan kumanda ile harekete ge\u00e7irilen makine ve tezg\u00e2hlar\u0131n yanlar\u0131nda bulunanlar\u0131 ikaz etmek \u00fczere, \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flamadan \u00f6nce sesli ve\/veya \u0131\u015f\u0131kl\u0131 ikaz verilmelidir. Makine \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flamadan etraftakileri uyarmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
G\u0130R\u0130\u015e Tak\u0131m tezg\u00e2h\u0131 sekt\u00f6r\u00fc, tasar\u0131m ve imalat\u0131 kapsayan temel bir m\u00fchendislik alan\u0131d\u0131r. Bu sekt\u00f6r otomotiv ve elektronik sanayisinden, savunma sanayisine, tekstilden tar\u0131ma, havac\u0131l\u0131k sanayisinden in\u015faata kadar pek \u00e7ok sekt\u00f6r ile direkt ili\u015fkilidir. Bu tezg\u00e2hlar, \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan sekt\u00f6rde bulunan b\u00fct\u00fcn makinalar\u0131n \u00fcretiminde Read More …<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15,189],"tags":[],"class_list":["post-436967","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-essay-paper-writing","category-turkish-essays"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/436967","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=436967"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/436967\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=436967"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=436967"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.benedictsol.com\/blogs\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=436967"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}